Grein Ólafs Stephensen framkvæmdastjóra FA á Vísi 16. apríl 2026
Sviðsstjóri ákærusviðs lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu sagðist í fréttum RÚV í gær ekki útiloka að „ráðizt verði til aðgerða“ gegn netverzlunum með áfengi í framhaldi af dómi Héraðsdóms Reykjaness á dögunum, þar sem félagsmaður Félags atvinnurekenda var sakfelldur fyrir að brjóta gegn meintum einkarétti íslenzka ríkisins á áfengissölu. „Það er ljóst að háttsemin er ólögmæt,“ fullyrti sviðsstjórinn. Samkvæmt þessu má búast við því að lögreglan fari að loka afhendingarstöðum netverzlana með valdi til að verja meintan einkarétt Ríkisins (Áfengis- og tóbaksverzlunar ríkisins).
Rétt að spara stóru orðin
Aðgerðir ríkisvaldsins gegn netverzlunum með áfengi hafa verið handahófskenndar og virzt stjórnast af geðþóttaákvörðunum. Fjöldinn allur af fyrirtækjum, sem selja neytendum áfengi í gegnum félög með staðfestu í öðrum EES-ríkjum, er látinn óáreittur, þar á meðal stærsta smásöluverzlanakeðja landsins, Hagar, og alþjóðlegu stórfyrirtækin Costco og Heinemann. Ákæra var hins vegar gefin út á hendur forsvarsmanni eins fyrirtækis, Smáríkisins, að því er virðist til að búa til einhvers konar prófmál.
Það væri vægast sagt háskalegt af hálfu lögreglunnar að ætla að „ráðast til aðgerða“ og loka afhendingarstöðum hjá hátt í 30 fyrirtækjum á grundvelli dóms héraðsdóms, sem sætir áfrýjun. Rökstuðningurinn í þeim dómi kemur að mörgu leyti spánskt fyrir sjónir; þar er til dæmis ekki leyst úr því með neinum sannfærandi hætti hvernig það standist jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar að neytendur megi hindrunarlaust skipta við netverzlanir með áfengi í öðrum EES-ríkjum en þó alls ekki þær verzlanir sem hafa lager á Íslandi. Dómarinn tekur sér sömuleiðis fyrir hendur að skilgreina sjálfur hugtakið smásala, sem hvergi er skilgreint í lögum, þannig að það henti málatilbúnaði ákæruvaldsins. Þetta gengur gegn meginreglu lögmætis í réttarframkvæmd, sem krefst skýrra lagaheimilda fyrir takmörkunum á frelsi borgaranna, í þessu tilviki atvinnufrelsisins.
Staðreyndin er sú, eins og t.d. dómsmálaráðuneytið hefur látið frá sér fara, að áfengislöggjöfin er úrelt, hefur ekki breytzt í grundvallaratriðum frá árinu 1969 og ekki tekið neitt tillit til þróunar samfélags- og viðskiptahátta, þar með talinnar tilkomu internetsins. Íslenzka ríkið gæti verið að baka sér stórfellda skaðabótaskyldu með því að „ráðast til aðgerða“ áður en öll dómstig hafa fjallað um málið. Sviðsstjóri ákærusviðs LRH ætti þess vegna að spara stóru orðin í bili.
Fjöldi undanþága og undantekninga
Ekki verður heldur horft framhjá því að ríkið sjálft lætur fjölda undanþága og undantekninga frá einkaréttinum viðgangast, og flestar án allra heimilda í lögum. Þannig veitti íslenzka ríkið sjálft sérlegt leyfi til þess að einkafyrirtæki reki stærstu vínbúð landsins í Flugstöð Leifs Eiríkssonar – en án breytinga á áfengislögunum, sem kveða í orði á um einkarétt ríkisins á smásölu. Önnur undanþága var með lagabreytingu veitt litlum brugghúsum til að selja vörur sínar á framleiðslustað (starfsemi sem hafði lengi viðgengizt án lagaheimildar). Ríkið horfir í gegnum fingur sér með að óopnað áfengi sé selt viðskiptavinum í vegasjoppum og matvöruverzluninni í Leifsstöð. Það gerir ekkert í því að gjafavöru- og kjötbúðir selji fólki gjafapakka og -körfur og „gefi“ því léttvínsflösku með. Það gerir ekkert í því að fjöldi vínáhugamanna fái allt sitt léttvín í vínklúbbum, án nokkurrar aðkomu Áfengis- og tóbaksverzlunar ríkisins. Hinn meinti einkaréttur er orðinn eins og gatasigti, enda er hann löngu gagnslaus og úreltur sem tæki til að takmarka aðgengi að áfengi. ÁTVR hefur sjálf snarfjölgað afgreiðslustöðum á undanförnum áratugum, rýmkað opnunartíma og opnað búð á netinu. Þetta rýrir verulega röksemdir ríkisins fyrir því að einkarétturinn, í þágu meintrar lýðheilsustefnu, standist meðalhófsreglu laga.
Eftirlitsstofnun EFTA (ESA) setur í nýlegu erindi til stjórnvalda stór spurningarmerki við einokunarkerfið, meðal annars í ljósi þeirra undantekninga sem eru gerðar á einkaréttinum, og íslenzka ríkið þarf nú að verja einokunarfyrirkomulagið fyrir stofnuninni. Þetta úrelta kerfi er að liðast í sundur.
Þriðja Ríkið?
Veltum því samt aðeins fyrir okkur hvað myndi gerast ef Hæstiréttur kæmist að sömu niðurstöðu og Héraðsdómur Reykjaness; að íslenzka ríkið eigi fortakslausan einkarétt á sölu áfengis, hvort heldur er í gegnum netið eða með öðrum aðferðum. Og að lögreglan „ráðist til aðgerða“ í framhaldi af því. Þá verður auðvitað eitt yfir alla að ganga. Afhendingarstöðum netverzlana, þar sem tugir manna starfa, verður lokað með lögregluvaldi. Lögreglan mun loka Fríhöfninni í Leifsstöð, eða a.m.k. áfengisdeildinni, þar til rekstri hennar verður komið aftur í hendur ríkisins. Staðarskáli og allar hinar vegasjoppurnar verða undir stöðugu eftirliti lögreglu að þær selji ekki einn óopnaðan bjór. Lögreglurassían í gjafavöru- og kjötbúðum mun vekja athygli, sömuleiðis aðgerðir lögreglunnar gegn vínklúbbunum, sem skipta tugum. Það er spurning hvernig lögreglunni gengur að sinna öðrum verkefnum, eins og að tryggja öryggi borgaranna, á meðan verið er að fínkemba landið og útrýma keppinautum Ríkisins. Það er óhætt að segja að stemningin verði talsvert ráðstjórnar- eða þriðja (R)íkis.
Þessa atburðarás virðast þeir, sem hamra á fortakslausum einkarétti ríkisins til áfengissölu, aldrei hugsa til enda – eða þeir láta það alltént ekki uppi að þetta yrðu afleiðingarnar.
Stjórnmálamenn hysji upp um sig
Stjórnmálamennirnir hafa árum saman hummað fram af sér að koma einhverju skynsamlegu viti í áfengislöggjöfina og gera hana þannig úr garði að hún taki mið af þróun viðskipta og samfélags. Hvað varðar netverzlun með áfengi sérstaklega hefur kjarkleysi stjórnmálamanna, til dæmis Víðis Reynissonar formanns allsherjar- og menntamálanefndar Alþingis og Daða Más Kristóferssonar fjármálaráðherra, komið fram í því að þeir hafa viljað útvista verkefni stjórnmálanna til dómstólanna. Eitt af því fáa sem taka má mark á í dómi Héraðsdóms Reykjaness er eftirfarandi setning: „Það er ekki hlutverk dómstóla að breyta settum lögum.“ Það er nefnilega verkefni stjórnmálamannanna. Ef þeir gera ekki neitt, eiga þeir á hættu að þessi mál endi í algjöru óefni, eins og rökstutt er hér að framan.
Fyrir Alþingi liggur þingmannafrumvarp óbreyttra þingmanna Viðreisnar um að heimila innlenda netverzlun með áfengi. Góð byrjun væri að hraða afgreiðslu þess frumvarps á Alþingi, enda virðist geta verið meirihluti fyrir því. En svo þarf áfengislöggjöfin víðtækrar heildarendurskoðunar við, sem stjórnvöld verða að hafa kjark til að takast á við.
Stjórnmálamenn virðast hræddir við hóp, sem hefur hátt og leggst gegn öllum breytingum í nafni lýðheilsu. Að mati Félags atvinnurekenda er það miklu líklegra til að ná lýðheilsumarkmiðum að horfast í augu við að afleiðing þess að breyta ekki neinu er að alls konar starfsemi viðgengst án þess að gert sé ráð fyrir henni í lögum og þar af leiðandi gilda ekki um hana neinar reglur – til dæmis um afgreiðslutíma, aldursmörk og auðkenningu, hvar áfengisauglýsingar birtast og að hverjum þær beinast og þannig mætti lengi telja. Það er miklu líklegra til að ná lýðheilsumarkmiðum að heimila starfsemi, sem lengi hefur viðgengizt, en setja um leið lagalegan ramma um hana. Þannig hefur löggjafinn að minnsta kosti einhver áhrif á þróunina, í stað þess að stinga hausnum í sandinn og láta eins og ekkert hafi breytzt undanfarna hálfa öld.
En svo er auðvitað sá kostur að beita lögreglunni til að koma okkur aftur til ársins 1969.
