Birting háskóla, sem njóta framlaga úr sjóðum skattgreiðenda, á upplýsingum um fjárhagslegan aðskilnað samkeppnisrekstrar á sviði endurmenntunar frá öðrum rekstri er ennþá allsendis ófullnægjandi og ekki í samræmi við samkeppnislög eða leiðbeiningar Samkeppniseftirlitsins og fjármálaráðuneytisins. Félag atvinnurekenda skorar á háskólana að bæta úr þessu.
FA hefur staðið í stappi undanfarin sex ár vegna samkeppnisrekstrar háskólanna, sem þiggja opinber fjárframlög og reka jafnframt endur- og símenntunardeildir í samkeppni við einkarekin fræðslufyrirtæki, félagsmenn FA. Vorið 2020 sendi félagið Samkeppniseftirlitinu (SKE) kvörtun vegna málsins. Í desember síðastliðnum gaf Samkeppniseftirlitið út leiðbeiningar til háskólanna um hvernig skyldi haga birtingu upplýsinga um fjárhagslegan aðskilnað endurmenntunardeildanna frá öðrum rekstri.
HÍ og HA brugðust við en HR skilar auðu
Menningar-, háskóla- og nýsköpunarráðuneytið staðfesti við FA í janúar sl. að það hefði sent öllum háskólunum tilmæli um að þeir færu að leiðbeiningum SKE og jafnframt leiðbeiningum fjármálaráðuneytisins um hvernig standa skuli að fjárhagslegri aðgreiningu í skilningi 14. greinar samkeppnislaga. Í framhaldinu sendi FA Háskóla Íslands, Háskólanum á Akureyri og Háskólanum í Reykjavík erindi og fór fram á svör við því hvort farið yrði að tilmælum ráðuneytisins og leiðbeiningum SKE og fjármálaráðuneytisins og hvort og hvernig upplýsingar yrðu birtar um aðskilnaðinn. Rektorar bæði HÍ og HA svöruðu því að farið yrði að leiðbeiningunum og nauðsynlegar upplýsingar birtar opinberlega, en frá Háskólanum í Reykjavík hafa engin svör borist.
HÍ: Vantar mjög verulega upp á fjárhagslega aðskilnaðinn
HÍ hefur nú birt fjárhagsyfirlit vegna Endurmenntunar HÍ á einni blaðsíðu í starfsemisskýrslu á vef stofnunarinnar. Samanburður á því yfirliti og leiðbeiningum SKE og fjármálaráðuneytisins leiðir í ljós að mjög verulega vantar upp á að farið sé að leiðbeiningunum. Enginn efnahagsreikningur Endurmenntunar er birtur og er því engin leið að sannreyna raunverulega eiginfjárstöðu EHÍ, eignir eða skuldir gagnvart móðurstofnuninni. FA bendir á að án efnahagsreiknings sé ekki hægt að útiloka að eignir eða tæki, sem nýtt eru í samkeppnisrekstri, séu eignfærð og afskrifuð í aðalbókhaldi HÍ á kostnað ríkissjóðs, eða að EHÍ njóti óbeinnar fjármögnunar eða vaxtalausra lánsreikninga frá háskólanum. „Þessi framsetning kemur því í veg fyrir það gagnsæi sem lögum er ætlað að tryggja og Samkeppniseftirlitið hefur ítrekað að sé forsenda þess að kvaðir um fjárhagslegan aðskilnað teljist uppfylltar,“ segir í erindi FA til rektors HÍ.
FA bendir HÍ jafnframt á að meginreglan um samkeppnislegt hlutleysi opinberra aðila kveði á um að samkeppnisstarfsemi verði að bera allan kostnað sem af henni hlýst, bæði beinan og óbeinan. Sameiginlegum kostnaði móðurstofnunar og samkeppnisdeildar, t.d. vegna húsnæðis, tölvukerfa, stjórnsýslu og stoðþjónustu, verði að skipta á grundvelli fulls kostnaðar og skuli öll innri viðskipti verðlögð á markaðskjörum samkvæmt leiðbeiningum fjármálaráðuneytisins. „Í hinu birta rekstraryfirliti EHÍ 2025 er ekkert gagnsæi um þessa skiptingu. Engir kostnaðarskiptingarlyklar eru birtir eða skýringar um hvernig greitt er fyrir afnot EHÍ af fasteignum HÍ, kerfum eða stjórnunarþjónustu. Sömuleiðis liggur ekki fyrir hvort vinna við kennslu fastráðinna kennara HÍ sé að fullu gjaldfærð á markaðsvirði hjá EHÍ,“ segir í erindi FA. Þá er bent á óútskýrða ,,uppsafnaða stöðu“ gagnvart Háskóla Íslands upp á 171 milljón króna og mikið bókfært tap vegna tekjufrestunar, sem sýni að fjárhagur EHÍ og HÍ sé enn samofinn. „Þetta vekur ríkar grunsemdir um að krossniðurgreiðslur eigi sér stað úr ríkissjóði, sem brýtur í bága við 2. mgr. 21. gr. laga nr. 63/2006 um háskóla,“ segir í erindi FA.
Hvar voru sérfræðingar HÍ í samkeppnisrétti og reikningsskilum?
FA vekur athygli á því að á vegum HÍ starfa fremstu sérfræðingar landsins á sviði samkeppnisréttar og reikningsskila. „Það ætti því að vera háskólanum létt verk að nýta þá ríku innanhússþekkingu sem hann hefur á að skipa til þess að tryggja að samkeppnisstarfsemi hans uppfylli lögbundnar kröfur og skaði ekki einkarekna samkeppnisaðila á frjálsum markaði,“ segir í bréfi FA til HÍ.
HA: Óútskýrð krafa á móðurstofnunina og óljósar reikningsskilaaðferðir
Í tilviki Háskólans á Akureyri er birting fjárhagsupplýsinga í betra horfi en hjá HÍ að því leyti að birtur er ársreikningur fyrir Símenntun HA árið 2025 á vef stofnunarinnar. Engar skýringar eru hins vegar með reikningnum. FA bendir í erindi til HA á að allar eignir Símenntunar felist í „viðskiptareikningi við HA“, rúmlega 23 milljóna króna óútskýrðri kröfu á móðurstofnunina. „Þegar bókstaflega 100% af öllum skráðum eignum Símenntunar HA (23,2 milljónir króna) eru bundnar á einum ótilgreindum viðskiptareikningi við háskólann sjálfan, er ljóst að fjárhagur deildarinnar er í reynd að verulegu leyti samrunninn háskólanum. Án nokkurra skriflegra skýringa í ársreikningnum er með öllu ómögulegt að sannreyna á hvaða kjörum háskólinn heldur þessum fjármunum Símenntunar HA og hvort greiddir séu eðlilegir markaðsvextir af þeirri stöðu. Þetta ógagnsæi kemur í veg fyrir að hægt sé að útiloka ólögmætar krossniðurgreiðslur og stendur beinlínis í vegi fyrir þeim fjárhagslega aðskilnaði sem lögum er ætlað að tryggja,“ segir í erindi FA.
Félagið bendir ennfremur á að samkvæmt leiðbeiningum fjármálaráðuneytisins verði reikningsskil samkeppnisdeildar að innihalda skýrar lýsingar á reikningsskilaaðferðum og þeim lyklum sem notaðir eru til að deila sameiginlegum kostnaði. Ársreikninginn skorti slíkt. „Án þessara upplýsinga er utanaðkomandi aðilum ókleift að meta hvort verðlagning Símenntunar á námskeiðum standi undir raunverulegum fullum kostnaði við reksturinn, eða hvort reksturinn sé niðurgreiddur með ríkisframlögum sem háskólanum eru ætluð til lögboðinna verkefna samkvæmt þjónustusamningi við ráðuneyti háskólamála,“ segir í erindi FA.
Gengið eftir svörum og úrbótum
Félagið skorar á HÍ og HA að koma upplýsingagjöfinni í lag. Þá hefur félagið gengið eftir svörum frá Háskólanum í Reykjavík, sem eins og áður segir hefur ekki brugðist við erindi FA eða birt neinar upplýsingar um fjárhaglega aðgreiningu Opna háskólans frá öðrum rekstri. Menningar-, háskóla- og nýsköpunarráðuneytinu og Samkeppniseftirlitinu hafa jafnframt verið send erindi vegna málsins og þær stofnanir verið beðnar að hlutast til um að háskólarnir fari að lögum, tilmælum ráðuneytisins og leiðbeiningum SKE og fjármálaráðuneytisins.
Hvað felst í fjárhagslegum aðskilnaði?
Í leiðbeiningum Samkeppniseftirlitsins er m.a. útlistað að með fjárhagslegum aðskilnaði í skilningi 14. gr. samkeppnislaga sé „að lágmarki átt við algeran bókhaldslegan aðskilnað milli annars vegar þess hluta rekstrar fyrirtækis eða stofnunar, sem lagagreinin tekur til, sem nýtur einkaréttar eða hvers konar opinberra fjárframlaga, og hins vegar þess hluta rekstrar sem er í samkeppni við aðra aðila.“ Með slíkum aðskilnaði er, að sögn SKE, átt við að rekstrartekjur og gjöld, og eftir atvikum eignir og skuldir, samkeppnisrekstrar, séu bókfærðar sjálfstætt og haldið aðgreindum frá bókfærðum rekstri og efnahag verndaðs rekstrar sama aðila.„Þannig skulu allar tekjur og öll gjöld, bein og óbein sem og föst og breytileg, sem tilheyra samkeppnisrekstrinum bókfærð á þann hluta rekstursins ásamt hlutdeild í sameiginlegum kostnaði, s.s. húsnæðiskostnaði, skrifstofuhaldi, launum starfsfólks, yfirstjórn o.þ.h. Þá er einnig gert ráð fyrir að efnahag, þ.e. eignum og skuldum sem með beinum hætti tengjast samkeppnisrekstrinum, sé haldið sérstaklega til haga í bókhaldi. Með fjárhagslegum aðskilnaði eins og honum er hér lýst er reynt að tryggja að samkeppnisrekstur sé ekki niðurgreiddur með fé frá verndaðri starfsemi sem meðal annars nýtur opinberra fjárframlaga,“ segir í leiðbeiningum SE.
Í leiðbeiningum fjármálaráðuneytisins kemur m.a. fram að fjárhagsleg aðgreining í rekstri stofnunar hafi litla þýðingu ef ekki sé tekið tillit til alls kostnaðar við rekstrareininguna sem verið sé að afmarka. Gera þurfi grein fyrir t.d. kostnaði vegna stoðþjónustu sem samkeppniseiningin nýtur frá móðurstofnuninni eða öðrum ríkisstofnunum, og húsaleigu, sem verði að reiknast á markaðsverði að teknu tilliti til t.d. fjárbindingar.
