Grein Ólafs Stephensen framkvæmdastjóra FA á Vísi 4. október 2026
Ísland viðheldur Evrópumeti sínu í skattlagningu á áfenga drykki, miðað við fjárlagafrumvarp ársins og tengd frumvörp. Raunar finnast ekki dæmi á Vesturlöndum um ríkari skattagleði stjórnvalda þegar kemur að áfengum drykkjum. Skoðum nokkur dæmi.
Léttvín: Skattar nærri tvöfalt innkaupsverð
Meirihluti 30 Evrópuríkja, sem Félag atvinnurekenda skoðaði, leggur engan sértækan áfengisskatt á léttvín, heldur aðeins virðisaukaskatt. Það er í takt við það viðhorf í þessum ríkjum að léttvínsflaska sé fyrst og fremst hluti af góðri máltíð. Það eru einkum norðlægari Evrópuríki, sem leggja sérstakan áfengisskatt á léttvín, en eins og myndin hér að neðan sýnir, sker Ísland sig mjög rækilega úr varðandi skatt á flöskuna með helgarsteikinni.
Tölurnar í grafinu eru í evrum og miðast við 75 cl flösku sem kostar fimm evrur fyrir skatta og inniheldur 12% vínanda. Rétt er að taka fram að virðisaukaskattur á áfenga drykki er lægri á Íslandi en í flestum öðrum Evrópuríkjum og þess vegna er horft bæði á áfengisskatt og virðisaukaskatt til að hafa samanburðinn sem sanngjarnastan. Eingöngu er horft á þessa skatta en ekki t.d. skilagjöld, sem lögð eru á umbúðirnar.
Samanlagður áfengisskattur og virðisaukaskattur á Íslandi slagar hátt í tvöfalt verð flöskunnar fyrir skatt. Áfengisskatturinn einn á Íslandi er talsvert hærri en samanlagður áfengisskattur og virðisaukaskattur í Noregi, sem er næstskattaglaðasta Evrópuríkið þegar kemur að áfengissköttum. Munurinn á áfengisskattinum á Íslandi og í öðrum Evrópuríkjum, sem á annað borð leggja hann á léttvín, er frá því að vera tvöfaldur upp í að telja í tugum.
Sterkt áfengi: Glæsilegasta Evrópumetið
Öll Evrópuríki telja ástæðu til að leggja áfengisskatt á sterkt áfengi. Í dæminu hér að neðan er miðað við 70 cl flösku af 40% vodka, sem kostar 10 evrur í innkaupum — sem er raunar hátt verð fyrir vodkaflösku og skekkir samanburðinn Íslandi í hag, því að áfengisskatturinn leggst á áfengiseiningu en fer ekki eftir innkaupsverði. Hér kemst þó ekkert Evrópuríki með tærnar þar sem Ísland hefur hælana. Samanlögð skattlagning á flöskuna er á Íslandi 4,5-falt innkaupsverð hennar. Skattarnir eru um 40% hærri en í Noregi, tvöfalt hærri en í Finnlandi og hátt í fimmfalt hærri en í Danmörku, svo dæmi séu tekin. Ef við horfum á Ítalíu og Spán er skattlagningin hér á landi um það bil áttföld.
Bjór: Eingöngu Noregur jafnar metið
Horfum þá á skattlagningu á 33 cl bjórflösku, sem er með 5% áfengisinnihaldi og kostar eina evru fyrir skatta. Hér tekst Noregi að mjaka sér upp fyrir Ísland og samanlagður áfengis- og virðisaukaskattur er einu evrusenti hærri hjá frændþjóðinni. Ísland og Noregur hafa talsvert forskot á Finnland, sem er þriðja Evrópuríkið sem nær að hafa skattlagninguna hærri en innkaupsverð vörunnar. Íslenzki áfengisskatturinn er hins vegar mun hærri en sá norski. Skattlagningin er tvöföld á við t.d. Svíþjóð og Írland og svo hækkar margfeldið eftir því sem neðar dregur í töflunni.
Hver eru rökin fyrir miklu hærri sköttum á Íslandi?
Rökin sem hafa verið færð fram fyrir háum áfengissköttum eru fyrst og fremst að með þeim sé hægt að draga úr áfengisneyzlu í þágu lýðheilsumarkmiða. Rannsóknir styðja að verð og skattlagning geti haft slík áhrif. Þeirri spurningu er hins vegar ósvarað af hálfu stjórnvalda hvað réttlæti að skattlagningin þurfi að vera margfalt hærri hér á landi en í þeim ríkjum sem við berum okkur einkum saman við. Það er ekki nóg að sýna fram á að áfengisskattar geti haft áhrif á neyzlu; rökstyðja þarf hvers vegna íslenzka skattstigið þurfi að vera þetta miklu hærra en í nágrannalöndunum til að ná þeim lýðheilsumarkmiðum sem að er stefnt.
Áhrifin á íslenzka neytendur og íslenzkt atvinnulíf eru hins vegar augljós. Samkvæmt evrópskum verðsamanburði var verð á áfengum drykkjum á Íslandi árið 2024 um 185% yfir meðaltali ESB og það hæsta í Evrópu. Hinir háu áfengisskattar bitna einna harðast á veitingageiranum, þar sem rekstur flestra fyrirtækja er erfiður, og hafa neikvæð áhrif á samkeppnisstöðu ferðaþjónustunnar. Þá eru ótalin áhrifin á innlenda áfengisframleiðslu, sem er vaxandi atvinnugrein og skapar störf víða um land.
Frystum áfengisskattana
Samkvæmt fjárlagabandormi ársins á enn að hækka áfengisskattana, um 5,2%. Ætla má að sú hækkun verði þó takmörkuð við 2,5% miðað við yfirlýsingar forsætisráðherra. Félag atvinnurekenda hefur lagt til að krónutala áfengisskatta verði fryst næstu árin, þannig að þeir þokist smátt og smátt nær einhverju sem telja má skynsamlegt í samanburði við nágrannalöndin. Það væri sanngjarnt, bæði gagnvart neytendum og íslenzku atvinnulífi.
