Grein Ólafs Stephensen framkvæmdastjóra FA í Morgunblaðinu 13. febrúar 2026.
Morgunblaðið fjallar sl. laugardag um umsagnir hagsmunaaðila um frumvarp Hönnu Katrínar Friðriksson atvinnuvegaráðherra um breytingar á búvörulögum, sem er ætlað að vinda að hluta til ofan af þeim afar misráðnu breytingum sem Alþingi gerði á lögunum vorið 2024. Þar voru afurðastöðvum í landbúnaði veittar víðtækar undanþágur frá samkeppnislögum, sem eiga sér enga samsvörun í löggjöf nágrannalandanna og ganga beint gegn hagsmunum keppinauta afurðastöðvanna á búvörumarkaði og íslenzkra neytenda.
Í niðurlagi fréttar Andrésar Magnússonar blaðamanns segir um umsögn Félags atvinnurekenda: „Félag atvinnurekenda styður frumvarpið hins vegar heilshugar.“ Þetta er nú ekki nákvæmari frásögn en svo að full ástæða er til að gefa lesendum Morgunblaðsins ögn dýpri innsýn í sjónarmið FA í þessu máli.
Í umsögn FA fagnar félagið því að sníða eigi ýmsa vankanta af lagabreytingunni 2024, auk þess að þrengja undanþágu mjólkuriðnaðarins frá samkeppnislögum, en hún var lögfest 2004. Félagið telur hins vegar mikilvægt að gera breytingar á málinu.
Í gildandi landbúnaðarstefnu er ákvæði um að tryggja skuli að innlendir framleiðendur hafi ekki lakara svigrúm til hagræðingar og samstarfs en framleiðendur í nágrannaríkjum, þar sem starfað sé eftir EES-löggjöf. Þær breytingar, sem samþykktar voru vorið 2024, gengu hins vegar miklu lengra, þótt öðru sé gjarnan haldið fram.
Gengið lengra en í nágrannalöndum, undir þrýstingi frá afurðastöðvunum
Með drögum að frumvarpinu, sem birt voru í október, var leitazt við að vinda ofan af breytingunum og færa undanþágurnar raunverulega til svipaðs horfs og í nágrannalöndunum. Þannig var gert ráð fyrir að undanþágur frá 10. og 12. gr. samkeppnislaga takmörkuðust við félög, sem skilgreind væru sem framleiðendafélög, þ.e. í eigu og undir stjórn bænda. Með þeim breytingum, sem ráðuneytið hefur síðan gert á málinu, hefur hins vegar augljóslega verið látið undan þrýstingi afurðastöðva í mjólkuriðnaði og nautgripa-, sauðfjár- og hrossaslátrun. Víðtæk undanþága frá samkeppnislögum er látin ná til allra afurðastöðva í þessum greinum, burtséð frá eignarhaldi þeirra eða stjórn. Þessi ákvæði ganga áfram miklu lengra en í nágrannalöndunum, en FA bendir í umsögn sinni á að góðan rökstuðning fyrir þessari breytingu frá frumvarpsdrögunum sé ekki að finna í greinargerð frumvarpsins.
Undir þessi sjónarmið FA er tekið í umsögnum Alþýðusambandsins og Neytendasamtakanna um frumvarp atvinnuvegaráðherra, en frá þeim hefur reyndar ekki verið sagt í umfjöllun Morgunblaðsins um málið.
Tækifæri til að styrkja stöðu bænda fórnað
FA bendir á að vegna þess að ráðherra hefur bakkað og samþykkt að veita afurðastöðvum í rauðu kjöti og mjólk víðtæka undanþágu frá samkeppnislögum, verður frumvarpið verulega skrýtið og sá yfirlýsti tilgangur þess að styrkja stöðu bænda ekki lengur augljós. Allt það púður, sem í frumvarpinu og greinargerð þess er eytt í að búa til umgjörð um framleiðendafélög, sem skilgreind eru sem félög í eigu eða undir stjórn bænda, verður fyrir vikið hjákátlegt. FA studdi þá tillögu fyrri frumvarpsdraga ráðherra að veita fyrirtækjum, sem uppfylltu skilyrði þess að teljast framleiðendafélög, undanþágu frá samkeppnislögum, á þeim forsendum að þannig mætti raunverulega styrkja stöðu bænda í virðiskeðjunni á búvörumarkaði. FA taldi að þannig myndi skapast hvati til þess að afurðastöðvar, sem í dag uppfylla ekki þau skilyrði, sem í frumvarpinu eru gerð til framleiðendafélaga, myndu gera breytingar á skipulagi sínu til að tryggja að þær væru raunverulega undir stjórn bænda.
„Í greinargerð frumvarpsins stendur áfram þessi málsgrein, sem er nú orðin fullkomlega kjánaleg: „Í einhverjum tilvikum kann að þurfa að endurskipuleggja [afurðastöðvar] til að uppfylla þau skilyrði sem lögð eru til í frumvarpinu, ekki síst til að tryggja að þær séu undir stjórn frumframleiðenda, þ.e. bænda.“ Af hverju ættu afurðastöðvar að breyta skipulagi sínu til að teljast framleiðendafélag, þegar ákveðið hefur verið að þær haldi undanþágunni frá samkeppnislögum án þess að teljast framleiðendafélag? Þarna hefur ráðherra, undir þrýstingi frá sérhagsmunaaðilum í búvöruframleiðslu, hent út um gluggann tækifæri til að efla stöðu bænda. Þetta er ekki í samræmi við meint markmið frumvarpsins um að styrkja stöðu frumframleiðenda,“ segir í umsögn FA.
Þeim sem nýta undanþáguna verði óheimilt að bjóða í tollkvóta
FA leggur þess vegna til þá breytingu á frumvarpinu að undanþáguákvæðin takmarkist við félög í eigu og undir stjórn bænda. Félagið leggur jafnframt til að félögum, sem nýti sér undanþáguna frá samkeppnislögum, verði óheimilt að taka þátt í útboðum á tollkvóta, ásamt félögum sem eru þeim tengd beinum og óbeinum eignatengslum.
„Reynsla undanfarinna ára hefur sýnt að innlendir framleiðendur kjötvara hafa gerzt stórtækir í innflutningi sömu vara og hafa undanfarin ár t.d. hreppt um eða yfir helming alls tollkvóta fyrir kjötvörur samkvæmt tvíhliða samningi Íslands og Evrópusambandsins. Innlendar afurðastöðvar hafa stundað að bjóða hátt í tollkvótann, sem ýtir upp verði á innflutningi almennt, og þannig hindra innlendir framleiðendur að innflutningur veiti þeim sjálfum virka verðsamkeppni. Að mati FA er eðlilegt að það sé skýrt að félög og fyrirtæki, sem hafa kallað eftir undanþágum frá samkeppnislögum til að standa sterkar í samkeppni við innflutning, séu þá raunverulega í samkeppni en fái ekki tækifæri til að spila á kerfi útboðs tollkvóta til að hindra hana,“ segir FA í umsögn sinni.
