Grein Ólafs Stephensen, framkvæmdastjóra FA, í Bændablaðinu 11. júní 2026
Viðamikil umfjöllun um samkeppnisstöðu kartöflubænda var í síðasta Bændablaði. Þar var margt gagnlegt og upplýsandi, en hins vegar eitt og annað í yfirlýsingum talsmanna kartöflubænda og í leiðara blaðsins, sem er ástæða til að fara nokkrum orðum um.
Í umfjöllun blaðsins var farið yfir þá þróun, að innflutningur á kartöflum hefur aukizt á undanförnum árum, og mest á þessu ári, en sala innlendrar framleiðslu dregizt saman. Í fyrra var gott uppskeruár hvað magn kartaflna varðaði og bændur hafa áhyggjur af að þurfa að henda vöru í sumar, sem ekki selst áður en næsta uppskera kemur í hús. Í umfjöllun Bændablaðsins er haft eftir kartöflubændum að lítill sem enginn hvati sé til að rækta kartöflur á Íslandi þar sem fáir stórir birgjar stýri markaðnum og sýni því ekki áhuga að kaupa meira af þeim. Forystumenn kartöflubænda og ritstjóri Bændablaðsins kalla eftir því að tollar verði hækkaðir til að draga úr innflutningi.
Það er ekki rétt að birgjar hafi ekki áhuga á að verzla við íslenzka kartöflubændur. Yfirgnæfandi meirihluti matarkartaflna, sem er seldur á Íslandi, er íslenzk framleiðsla. Neytendur kjósa almennt íslenzkt grænmeti fremur en innflutt og kartöflur eru þar engin undantekning. Það val neytenda byggist þó á þeirri forsendu að innlenda varan sé betri en sú innflutta og þar stendur hnífurinn í kúnni í þessu máli. Óskir og val neytenda fá ekki mikla athygli í umfjöllun Bændablaðsins, en eru þó það sem ræður ofangreindri þróun.
Gæðavandamál eru skýringin
Eins og kemur skýrlega fram í ýtarlegri fréttaskýringu Sigurðar Más Harðarsonar blaðamanns, hafa gæði íslenzkra kartaflna dvínað á undanförnum árum. Jón Helgi Helgason, kartöflubóndi á Þórustöðum í Eyjafirði, rekur ágætlega ýmsar orsakir þess. Huga þurfi betur að skiptiræktun og áburðargjöf, bæta þurfi geymslu kartaflna og vanda flutning og skammtímageymslu. Þá sé stórt vandamál að stofnrækt kartaflna hafi lagzt af á tímabili, sem hafi valdið viðvarandi gæðavandamálum og sjúkdómum. Afurða af nýjum kartöflustofni megi ekki vænta í verzlanir fyrr en haustið 2028.
Það eru þessi gæðavandamál, sem liggja fyrst og fremst að baki auknum innflutningi á kartöflum undanfarin ár. Neytendur kjósa fremur vöru, sem lítur betur út og hafa þar að auki áhuga á meiri fjölbreytni í úrvali. Þegar verð innlendra og innfluttra kartaflna var skoðað í tveimur stórmörkuðum í síðustu viku, kostuðu innlendu kartöflurnar á bilinu 349-633 krónur kílóið (að lífrænt ræktuðum kartöflum undanskildum) en þær erlendu, fluttar inn með tollum, 531-879 krónur kílóið. Það er því ekki þannig að innfluttu kartöflurnar séu almennt ódýrari og að tollar og flutningskostnaður „bíti ekki“, öfugt við það sem látið er í skína í leiðara Bændablaðsins. Margir neytendur kjósa innfluttu kartöflurnar engu að síður, þótt þær séu almennt dýrari en þær íslenzku. Yfirleitt er þessu öfugt farið; neytendur eru alla jafna tilbúnir að borga meira fyrir innlent grænmeti en innflutt, gæðanna vegna. Birgjar flytja inn meira af erlendum kartöflum, þrátt fyrir tollana, einfaldlega vegna þess að þær seljast betur í verzlunum, sem leggja inn meira af pöntunum á þeim.
Það er vandséð hvernig hærri tollar eiga að leysa úr þessari stöðu. Á að skella á hærri tollum til að pína neytendur til að kaupa vöru sem þá langar ekki í? Er ekki einmitt hinn stóri kostur frjálsrar milliríkjaverzlunar, að hún tryggir að neytendur eiga val um þá vöru sem hentar þörfum þeirra og smekk bezt, jafnvel þótt innlendir framleiðendur geti ekki útvegað hana?
Ef innflutningur hækkar enn frekar í verði, er eðlileg afleiðing að innlenda varan hækki líka. Líklegasta niðurstaðan af slíkum verðhækkunum á kartöflum er að neytendur færi sig í auknum mæli í annað meðlæti, sem er alls ekki hagur kartöflubænda.
Tollaglugginn sem enginn er ánægður með
Axel Sæland, formaður garðyrkjudeildar Bændasamtaka Íslands, gagnrýnir í viðtali við Bændablaðið „tollagluggann“ í júní, en þann eina mánuð á ári má flytja inn kartöflur án tolla, samkvæmt bráðabirgðaákvæði í búvörulögum. Axel vitnar til samkomulags Bændasamtakanna og Félags atvinnurekenda frá 2020 um að leggja til við atvinnuvegaráðherra að breyta til bráðabirgða tollatímabilum á útiræktuðu grænmeti, sem höfðu verið fest í breyttum búvörulögum árið 2019. Alþingi feilreiknaði sig þar og skellti tollum á margvíslegt útiræktað grænmeti á tímabilum, þar sem engin íslenzk framleiðsla var til. Reynslan af þessu á árinu 2020 var slæm og FA og Bændasamtökin gerðu því sameiginlegar tillögur til atvinnuvegaráðherra, byggðar á því að það væru sameiginlegir hagsmunir neytenda, verzlunar og bænda að ekki kæmi upp vöruskortur eða að neytendur þyrftu að borga tolla sem vernduðu enga innlenda framleiðslu.
Bráðabirgðaákvæðið við búvörulögin átti að gilda í ár, með þeim rökum að á árinu 2022 stæði til að gera nýjan búvörusamning ríkisins og garðyrkjubænda, þar sem eitt af markmiðunum (samkvæmt búvörusamningi, sem enn er í gildi) átti að vera að taka upp uppskerutengdar greiðslur vegna útiræktaðs grænmetis og kartaflna, á móti mögulegri lækkun eða niðurfellingu tollverndar fyrir þessar afurðir. Ríkið hefur hins vegar árum saman svikið bæði grænmetisbændur og verzlunina um þessa kerfisbreytingu, sem án efa yrði báðum til góða, að ekki sé talað um neytendur.
FA og BÍ hafa ítrekað reynt að ná saman um nýja sameiginlega tillögu til ráðuneytisins um tollagluggana, en það hefur enn og aftur strandað á mismunandi afstöðu samtakanna til gæða á kartöflum. FA hefur bent á að strax í maí sé oft farið að bera á því að erfitt sé að fá kartöflur í söluhæfum gæðum, en BÍ hefur fremur horft á það magn sem bændur hafa átt óselt og viljað loka glugganum. Niðurstaðan hefur verið sú að atvinnuvegaráðherra hefur mörg ár í röð lagt til framlengingu á bráðabirgðaákvæðinu óbreyttu, sem hefur hvorki verið vilji FA né Bændasamtakanna. Út úr þessari stöðu þarf einhvern veginn að losna.
Er verið að svindla á tollalöggjöfinni?
Jón Helgi segist í samtali við Bændablaðið hafa „rökstuddan grun“ um að verið sé að flytja venjulegar matarkartöflur inn á röngum tollanúmerum, án tolla. Þau tollanúmer eru ætluð fyrir bökunarkartöflur, sem almennt hefur ekki gengið vel að rækta á Íslandi (andstætt því sem Jón Helgi gefur í skyn). Hann segir að tollaeftirliti sé ábótavant og tollayfirvöld hafi ekki svarað fyrirspurnum hans. Það er að sjálfsögðu ekki gott afspurnar að yfirvöld virði hagsmunaaðila ekki svars, en því miður of algengt. Mögulega ættu menn þó að bíða með alvarlegar ásakanir eins og að innflytjendur brjóti tollalög, þangað til þeir hafa eitthvað í höndunum annað en ágizkanir. Ofangreindar tölur um verðmun innlendra kartaflna og innfluttra styðja ekki að verið sé að svindla á tollalöggjöfinni. „Neysluvenjur breytast ekki svona hratt,“ segir Jón Helgi í öðru orðinu en rökstyður í hinu orðinu, þegar hann fjallar um gæðavandamálin, alveg ágætlega hvers vegna æ fleiri neytendur kjósa innfluttu kartöflurnar.
Gæðin eru sameiginlegt hagsmunamál
Það er rétt, sem Þröstur Helgason ritstjóri segir í leiðara síðasta Bændablaðs, að stjórnvöld mega gjarnan vanda sig meira gagnvart innlendri grænmetisrækt. Ofangreint fyrirheit, um að auka stuðning við útirækt á móti niðurfellingu tolla, hefur verið svikið í meira en áratug. Í viðræðum um nýja búvörusamninga, sem eru framundan, verður að standa við þessi áform, enda væri slíkt fyrirkomulag langtum skynsamlegra og hagstæðara fyrir alla aðila en fikt í tollagluggum, sem enginn veit hvernig munu standast á við uppskerumagn, veðurfar og aðra áhrifaþætti í grænmetisrækt.
Það er líka rétt hjá Jóni Helga á Þórustöðum að það ætti að efla fjárfestingarstyrki í greininni þannig að bændur geti bætt geymslur sínar og tækjabúnað. Hið opinbera á að sjálfsögðu að styðja við stofnrækt og aðrar úrbætur í gæðamálum. Ábendingar Jóns Helga um betra samstarf framleiðenda, birgja og verzlana um geymslu, flutning og meðhöndlun á kartöflum eru sömuleiðis allrar athygli verðar.
Á endanum eru það gæði íslenzku kartaflnanna, sem tryggja vinsældir þeirra hjá neytendum og samkeppnisstöðu kartöflubænda. Það eru gæðin, sem eru sameiginlegt hagsmunamál framleiðenda, verzlunar og neytenda. Hærri tollar leysa hins vegar ekki vanda kartöflubænda.
