Grein Ólafs Stephensen, framkvæmdastjóra FA og Íslensk-evrópska verslunarráðsins, á Vísi 3. september 2026.
Nú þegar niðurstaða þjóðaratkvæðagreiðslunnar um síðustu helgi liggur fyrir er ljóst að Ísland mun áfram byggja aðgang sinn að innri markaði Evrópusambandsins á samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Aðild að ESB verður ekki á dagskrá um fyrirsjáanlega framtíð.
Það er fagnaðarefni að forystumenn allra stjórnmálaflokka á Alþingi hafa að undanförnu lýst eindregnum stuðningi við EES-samninginn og ítrekað mikilvægi hans. Þá þurfa þeir líka að sýna í verki að þeir séu reiðubúnir að gera það sem þarf til að treysta samninginn í sessi og tryggja að hann virki eins og hann á að gera.
Lagfærum innleiðingu bókunar 35
Fyrsta verkefnið er að samþykkja frumvarp um lagfæringu á innleiðingu bókunar 35 við samninginn. Tveir utanríkisráðherrar í tveimur ríkisstjórnum hafa lagt málið fram, í grundvallaratriðum óbreytt, í þrígang án þess að Alþingi hafi afgreitt það. Félag atvinnurekenda og Íslensk-evrópska verslunarráðið hafa ítrekað lýst eindregnum stuðningi við frumvarpið og að það verði afgreitt með hraði, enda er hér um mikilvægt hagsmunamál atvinnulífsins að ræða.
Í einföldu máli snýst bókun 35 um þetta: Alþingi hefur sett EES-reglu í íslenzk lög. Síðan kemur í ljós að önnur íslenzk lög segja annað. Hvor reglan á þá að gilda fyrir einstaklinginn eða fyrirtækið sem á rétt samkvæmt EES-reglunni?
Svarið á að vera skýrt. Ef lagaákvæði innleiðir með réttum hætti skýra og óskilyrta skyldu samkvæmt EES-samningnum á það að ganga framar almennu lagaákvæði sem stangast á við það – nema síðarnefndu reglunni sé beinlínis ætlað að ganga gegn ákvæðum samningsins. Núverandi 3. gr. EES-laganna tryggir þetta ekki nægilega vel. Frumvarpið bætir úr þeim galla og tryggir að fólk og fyrirtæki njóti í reynd þeirra réttinda sem Ísland hefur samið um að þau eigi að hafa.
Fæðingarorlofsmálið, sem Hæstiréttur dæmdi árið 2024, sýnir vandann vel. Þar gat kona ekki notið réttar sem leiddi af EES-reglum vegna þess að skýrt ákvæði í íslenzkum lögum sagði annað. Hæstiréttur staðfesti að núverandi 3. gr. EES-laganna væri aðeins regla um að skýra íslenzk lög til samræmis við EES-rétt, eftir því sem orðalag þeirra leyfði. Hún væri ekki sú forgangsregla sem bókun 35 gerir ráð fyrir. Þegar ekki er hægt að samræma lögin með túlkun getur réttur sem á að felast í EES-samningnum því farið forgörðum.
Hvorki erlent vald né stjórnarskrárbrot
Frumvarpið felur alls ekki í sér að allar reglur frá Brussel gangi sjálfkrafa framar íslenzkum lögum. Það á aðeins við þegar Alþingi hefur sjálft sett skýra og óskilyrta EES-reglu í íslenzk lög og annað lagaákvæði rekst á hana. Þá er í raun verið að velja á milli tveggja íslenzkra lagaákvæða og tryggja að það ákvæði sem á að efna skuldbindingu Íslands samkvæmt EES-samningnum haldi gildi sínu.
Þess vegna er fráleitt að halda því fram að með frumvarpinu sé vegið að stjórnarskránni eða gengizt undir erlent vald. Í fullveldi ríkja felst réttur þeirra til að gera samninga. Ísland hefur samið um þátttöku í sameiginlegu og einsleitu efnahagssvæði og ber að standa við þann samning. Ísland getur sömuleiðis sagt EES-samningnum upp og losnað þannig undan skuldbindingunum. En ef við viljum njóta réttindanna sem samningurinn veitir verðum við líka að tryggja að reglur hans virki hér á landi.
Óskyldum málum hrært saman
Eftirlitsstofnun EFTA (ESA) hefur lengi gert athugasemdir við innleiðingu bókunar 35 og íslenzk stjórnvöld hafa árum saman lofað að bæta úr. Málið kemur deilum um umsókn Íslands um aðild að Evrópusambandinu ekki við. Það hefði til dæmis verið jafnbrýnt að lagfæra innleiðinguna þótt niðurstaða þjóðaratkvæðagreiðslunnar hefði orðið já. Slík niðurstaða hefði hvorki haft sjálfkrafa í för með sér ESB-aðild né breytt því að Ísland hefði áfram þurft að reiða sig á EES-samninginn árum saman.
Það veldur því vonbrigðum þegar stjórnmálamenn sem þykjast bera hag atvinnulífsins fyrir brjósti hræra þessum óskyldu málum saman. Guðlaugur Þór Þórðarson, fyrrverandi utanríkisráðherra, sagði þannig í viðtali við Vísi í gær að „önnur mál“, þar á meðal lagfæring á innleiðingu bókunar 35, yrðu að bíða þar til aðildarumsókn Íslands hefði verið dregin til baka. Í Morgunblaðinu í dag er haft eftir Diljá Mist Einarsdóttur, nefndarmanni í utanríkismálanefnd, að þetta mál varðandi „frekari orðskýringar á EES-samningnum“ hafi mallað svo árum skipti og sé „ekkert brýnna í dag en í gær“.
Að ætla að slá pólitískar keilur með þessum hætti er skaðlegt ábyrgðarleysi gagnvart fólki og fyrirtækjum sem eiga að geta treyst því að EES-samningurinn gildi hér eins og samið var um. Eitt er að hann hafi verið í gildi í rúm 30 ár, annað er að hann sé framkvæmdur eins og lagt var upp með í upphafi. Þessir tveir þingmenn Sjálfstæðisflokksins hafa ekki þá afsökun að þeir viti ekki betur. Stjórnmálamenn geta rifizt um stöðu aðildarumsóknarinnar eins og þá lystir, en þeir eiga ekki að nota það rifrildi til að veikja EES-samninginn. Nú þarf þvert á móti að koma honum á traustan grundvöll til frambúðar.
Klárið málið
Flokkarnir tveir á Alþingi sem sátu í síðustu ríkisstjórn, sem lagði málið fyrst fram, og flokkarnir í núverandi ríkisstjórn, sem hefur lagt það fram í tvígang, eiga að sýna þá ábyrgð að klára málið í sameiningu. Það er fullkominn óþarfi að bíða eftir að ESA dragi Ísland fyrir EFTA-dómstólinn og málið tapist þar. Allur dráttur á málinu um bókun 35 er skaðlegur.
