Þórarinn G. Pétursson, varaseðlabankastjóri peningastefnu, segir að laga þurfi marga galla á íslenska vinnumarkaðsmódelinu til að stuðla að stöðugleika í hagkerfinu til langframa. Launahækkanir sem viðbragð við hærri verðbólgu en miðað var við í forsendum kjarasamninga séu ekki leiðin út úr núverandi stöðu. Þetta kemur í samtali Ólafs Stephensen, framkvæmdastjóra Félags atvinnurekenda, við Þórarin í hlaðvarpsþætti FA, Kaffikróknum. Hægt er að horfa á þáttinn á YouTube eða hlusta á Spotify.
Þarf að lagfæra vinnumarkaðsmódelið
Þórarinn segir samstöðu meðal greinenda um að lagfæra þurfi íslenska vinnumarkaðsmódelið og margar ábendingar þurfi að taka til skoðunar. Í hinum norrænu ríkjunum sé til dæmis sameiginlegur skilningur á því hvernig semja þurfi um laun; samið sé um launasvigrúm útflutnings- og samkeppnisgreina og síðan sé víðtækt samkomulag um að það eigi við um alla, enda sé þar lykilatriði að verja samkeppnishæfni þessara ríkja. Hér á landi skorti á þennan sameiginlega skilning.
„Það sem ég held að skipti ekki síður máli og er ekki hér, en þar, er öflug eftirfylgni með því að þetta gerist. Innan samtaka fyrirtækja og hjá hinu opinbera er ekki samþykkt að fara verulega út fyrir þennan ramma. Það er bara stöðvað,“ segir Þórarinn.
Hann nefnir að ýmislegt fleira megi staldra við, til dæmis sé líklegra að þegar heildarsamtök semja, séu heildarhagsmunir þjóðarbúsins hafðir til hliðsjónar, en í uppsveiflum hafi verið tilhneiging til að dreifa samningsumboðinu af því að einstök félög telji sig geta náð meiri hækkunum en heildarsamtökin. Geta ríkissáttasemjara til að grípa inn í kjaradeilur sé miklu minni en á hinum Norðurlöndunum og gerðir séu miklu fleiri kjarasamningar en í þessum ríkjum, sem geti ýtt undir höfrungahlaupið svokallaða.
Þá sé skipulag stéttarfélaga þvert á stéttir en ekki atvinnugreinar. „Það getur búið til vanda, að verið sé að semja um launahækkanir fyrir ákveðnar stéttir óháð stöðu atvinnugreinanna sem þessar stéttir vinna í, sem getur verið mjög ólík.“
Þórarinn nefnir einnig að áhersla undanfarinna ára á að hækka laun hinna lægst launuðu hafi þjappað saman launadreifingunni og búið til þrýsting á hækkanir hjá hærra launuðum hópum. Loks sé t.d. í Noregi tekið tillit til launaskriðs, en ekki eingöngu horft á taxtahækkanir. Hér á landi taki hins vegar enginn ábyrgð á launaskriði, sem sé þre- til fjórfalt meira en í Svíþjóð og á evrusvæðinu.
Betra að hafa lægri nafnlaunahækkanir og minni verðbólgu
Þórarinn bendir á að undanfarinn aldarfjórðung hafi raunlaun á Íslandi hækkað um u.þ.b. 2% á ári að meðaltali, þrátt fyrir mun meiri nafnlaunahækkanir, og framleiðni vinnuafls hafi jafnframt aukizt um svipað hlutfall, sem sé í samræmi við það sem hagfræðin segi okkur. „Það segir okkur að alveg sama hvernig vinnumarkaðsmódel við höfum eða samninga við gerum um hækkun nafnlauna, á endanum mun hagkerfið sjá til þess að þetta lögmál haldi. Þegar við hækkum nafnlaun meira en nemur framleiðnivexti mun verðlagið sjá um að leiðrétta þetta og sjá til þess að raunlaun verði í samræmi við framleiðnivöxt. Það eru tvær leiðir í þessu. Við getum samið um miklar nafnlaunahækkanir og haft þá meiri verðbólgu eða samið um lægri nafnlaunahækkanir, haft minni verðbólgu og fengið sömu niðurstöðu. Ég myndi segja að seinni valkosturinn sé talsvert betri,“ segir Þórarinn.
Launahækkanir ekki góð leið út úr stöðunni
Ólafur vitnar til krafna verkalýðshreyfingarinnar um launahækkanir og fleiri frídaga, nú þegar forsendur kjarasamninganna frá 2024 um verðbólgu virðast ekki munu halda, og spyr hvort það væri ekki einmitt rangt viðbragð á þessum tímapunkti að grípa til enn einnar nafnlaunahækkunarinnar.
„Þvert á móti,“ segir Þórarinn. „Þessar miklu launahækkanir voru kannski ekki frumástæðan fyrir verðbólgunni, en mikilvæg ástæða fyrir að hún hefur viðhaldist. Við sjáum til dæmis skýr dæmi í verðhækkunum á þjónustu, sem hafa verið fastar í 4-5% mjög lengi. Þar eru áhrifin af launahækkunum hvað skýrust. Þannig að ef á að fara aftur í meiri launahækkun, ekki síst þegar við erum komin með hagkerfið á þennan stað, þar sem er orðinn mikill slaki í þjóðarbúinu og kannski geta fyrirtækja til að taka á sig þennan kostnað minni, þá væri þetta ekki heppilegt sem leið út úr þessu sem við erum í.“
Hið opinbera leiði ekki launaþróun
Ólafur spyr út í þá staðreynd að á undanförnum árum hefur hið opinbera iðulega leitt launaþróun á Íslandi. Þórarinn jánkar því að slíkt sé ekki sjálfbært. „Þetta er ekki heppilegt fyrirkomulag. Í samtölum okkar við fyrirtæki tala þau um að þau séu ekki orðin samkeppnishæf við hið opinbera,“ segir hann. „Til þess að við verjum samkeppnisstöðu þjóðarbúsins þá þarf launaþróun að vera í takt við það. Skilaboðin um það, sem eiga að lesast inn í launaþróunina, eru miklu skýrari á almenna markaðnum en hjá hinu opinbera. Fyrirkomulag þar sem launaþróun á opinbera markaðnum leiðir er ekki til þess fallið að leiða að þessari niðurstöðu heldur þvert á móti.“
Vísitölutengingar gjalda viðhalda verðbólgu
Þórarinn ítrekaði það sem hann sagði á félagsfundi FA á föstudaginn, að Seðlabankinn fagnaði auknu aðhaldi í ríkisfjármálunum. Hins vegar hefur bankinn verulegar efasemdir um þá aðferð að vísitölutengja hækkanir á krónutölugjöldum og -sköttum ríkisins eins og gert er í fjárlagafrumvarpinu. „Þetta er eitthvað sem við höfum verið að tala um nokkra hríð og býr til ákveðna tregðu í verðbólgunni, að hún verður að einhverju leyti sjálfsprottin,“ segir Þórarinn. „Eftir því sem meira er gert af því að verðtryggja gjöld verður verðbólgan erfiðari viðureignar.“ Hann segir að það myndi „hjálpa okkur mjög mikið“ að taka þessi mál fastari tökum.
