Skýrsla hugveitunnar Evrópustrauma fyrir Félag atvinnurekenda og Íslensk-evrópska verslunarráðið um ESB og rekstrarumhverfi fyrirtækja kemur út í dag. Skýrslunni er ætlað að vera upplýsandi innlegg um kosti og galla mögulegrar aðildar Íslands að ESB í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslu í lok sumars um að taka upp á ný aðildarviðræður við Evrópusambandið. Samtökin taka ekki afstöðu til framhalds aðildarviðræðna og í skýrslunni er eingöngu horft til kosta og galla mismunandi leiða í samskiptum við ESB. Skýrslan var kynnt á opnum morgunverðarfundi FA og ÍEV í morgun, þar sem Friðrik Ingi Friðriksson formaður FA flutti ávarp og Hallgrímur Oddsson, höfundur skýrslunnar, fór yfir helstu niðurstöður skýrslunnar.
Helstu niðurstöður eru eftirfarandi:
Tollabandalag ESB og staða Íslands
• Ein veigamesta breytingin fyrir utanríkisverslun Íslands við inngöngu í ESB yrði með aðild að tollabandalagi sambandsins. Innflutningur búvara frá ríkjum ESB myndi opnast og ytri tollskrá gagnvart þriðju ríkjum myndi hækka fyrir fjölda vöruflokka.
• Innflutningstollar á Íslandi eru í dag engir fyrir flesta vöruflokka, að búvörum undanskildum sem njóta hærri verndartolla en landbúnaður í ESB. Vernd íslenskra búvara er ein sú mesta í heimi samkvæmt mælingum OECD og matvælaverð á Íslandi er 36% hærra en meðaltal sex dýrustu ríkja ESB.
• Kostnaður vegna tollskýrslugerðar og umsýslu myndi lækka við inngöngu í ESB fyrir utanríkisviðskipti við önnur aðildarríki.
• Staða Íslands og hinna EES-EFTA ríkjanna á innri markaði ESB en utan tollabandalagsins er sérstök og að mörgu leyti öfundsverð. Fyrirkomulagið hefur veitt Íslandi sjálfstæði í tollamálum og við gerð fríverslunarsamninga.
• Iðnaðarvörur og stór hluti sjávarfangs njóta þegar tollfrelsis til ESB. Aðild að ESB myndi því ekki umbylta vöruviðskiptum við aðildarríkin.
• Fríverslunarnet ESB er stærra en fríverslunarnet EFTA og skarast þau að mestu. Stærsta undantekningin er fríverslunarsamningur Íslands við Kína. Viðskipti milli Íslands og Kína hafa aukist verulega á síðastliðnum áratug og hefur bæði inn- og útflutningur margfaldast.
• Netverslun er aðgengilegri neytendum innan ESB en á Íslandi. Með einfaldara uppgjöri virðisaukaskatts og afnámi tollafgreiðslu yrði netverslun frá ríkjum ESB enn samkeppnishæfari á Íslandi við aðild.
Gjaldmiðlamál
• Íslenska krónan hefur reynst sveiflujafnari í efnahagsáföllum, líkt og í fjármálahruninu 2008, og áföll koma fremur fram í formi verðbólgu en auknu atvinnuleysi eins og í evruríkjum. Verðstöðugleiki á Íslandi er aftur á móti mun minni en í evrulöndum, verðbólga er viðvarandi, vaxtastig hátt í samanburði og verðtrygging á lánum og gjöldum er kerfislæg.
• Ef litið er til helstu gengiskrossa þá hefur íslenska krónan sveiflast innan eðlilegra marka á sl. árum. En vegna viðvarandi verðbólgu hefur krónan reynst lélegt tæki til að varðveita verðmæti og víðtæk notkun verðtryggingar hefur búið til sjálfvirkt gangvirki til hækkunar verðbólgu.
• Peningastefna ein leysir ekki verðbólguvanda, þar sem hið opinbera, aðilar á vinnumarkaði og Seðlabanki Íslands leggja öll til verðlagsþróunar. Bein áhrif gjaldmiðils til verðstöðugleika eru helst í gegnum innflutningsverð. Óbein áhrif birtast þó í freistingu aðila til að hækka laun og haga hagstjórn úr takti við framleiðni þar sem afleiðingarnar eru helst til hækkunar verðlags en minni
á atvinnuþátttöku og atvinnuleysi.
• Ísland uppfyllir í dag þrjú af fimm Maastricht-skilyrðum fyrir upptöku evru. Frá aldamótum hefur Ísland sjaldnast uppfyllt skilyrði um verðbólgu og vexti.
• Það hefur tekið ný aðildarríki ESB þrjú til nítján ár að taka upp evru frá inngöngu.
• Áhrifin af upptöku evru kæmu fram í lægra vaxtastigi og minni gengisáhættu. Vextir á nýjum lánum til fyrirtækja eru 3,2–5,6% í ríkjum ESB en yfir 10% á Íslandi. Á sl. 10 árum hafa vextir á fyrirtækjalánum verið 3–6% hærri á Íslandi en á evrusvæðinu.
• Að öðru óbreyttu myndi lægra vaxtastig hafa áhrif á íslenska eignamarkaði til hækkunar.
Pólitískir straumar og EES-samningurinn
• Breytt stefna Bandaríkjaforseta, aukin samkeppni frá Kína og innrás Rússlands í Úkraínu hafa breytt landslagi alþjóðaviðskipta. Viðbrögð ESB birtast í markmiðum um að auka samkeppnishæfni með einföldun regluverks og auknu sjálfræði evrópsks iðnaðar.
• Áherslubreytingar ESB eru til staðfestingar á ytri ógnum Evrópu og viðurkenning á veikleikum sambandsins og gangverkum þess.
• Boðaðar lagabreytingar ESB til að efla framkvæmd innri markaðarins varða Ísland í gegnum EESsamninginn, m.a. tillögur um frekari einföldun regluverks og sérstakar aðgerðir til verndar eigin iðnaði.
• Fyrir árslok 2027 vill framkvæmdastjórn ESB innleiða áætlun sína um „eina Evrópu, einn markað“, virkja sérstakan iðnaðarhraðal til að efla mikilvægan evrópskan iðnað, afnema hindranir á innri markaðinum og koma á fót fjárfestinga- og sparnaðarbandalagi.
• EES-samningurinn hefur verið Íslandi ábatasamur og ávinningur vegna tollfríðinda er metinn á um 26,6 milljarða króna árið 2024.
• Innbyggður innleiðingarhalli í EES-samningnum og hæg innleiðing geta haft neikvæð áhrif á samkeppnishæfni Íslands, sérstaklega þegar tafir eru á ívilnandi EES-gerðum.
• Geópólitískar sviptingar hafa áhrif á samskipti EES-EFTA ríkjanna og ESB, eins og sást þegar verndaraðgerðir ESB fyrir kísiljárn náðu til Íslands og Noregs. Pólitískt samband er þó traust og hagur ríkjanna að svo verði áfram.
Skýrsla Evrópustrauma
Glærur Hallgríms
Hér að neðan eru myndir frá fundi FA og ÍEV.
